Etnografia ukrytych znaczeń: seks na Vodno

Jakiś czas temu napisałam krótką notkę  o Vodno, w której skupiłam się na walorach turystyczno-przyrodnicznich góry, lub ich braku. Po wycieczce na Średnie Vodno ubolewałam nad brakiem ruchu turystycznego, tablic, znaków, organizacji jakiejkolwiek. Nie miałam wtedy pojęcia, że stwierdzenie “chodźmy na Vodno” może mieć podwójne znaczenie, ukryty sens, który w dodatku może odstraszać miłośników niewinnej rekreacji i turystyki. O tym, że Vodno jest powszechnie znane jako azyl dla par chących upawiać miłość w samochodach dowiedziałam, jak zwykle,  się przypadkiem.

Skopje ima mikroklima…?

Skopje się zmienia; wkroczyło na nową trasę ewolucji a ja uparcie usiłuję widzieć je pod prąd, zatrzymać i zawrócić niechciane i nielubiane zmiany.

Kiedy przyjechałam tutaj pierwszy, drugi, trzeci (…) raz pochłonęło mnie całkowicie, zachwyciło i uwiodło. Nie wyglądem, opakowaniem, starannie zaplanowanym, ułożonym i przygładzonym, ale życiem, bijącym sercem, szczególnie nocami. Jeszcze w zeszłym roku, do połowy lata pamiętam bezpieczność i swojskość wyczuwalne w nocnym powietrzu skopskich ulic. Zazwyczaj cisza miejska nocą jest złowroga – pamiętam ją z warszawskich ulic, nawet tych w centrum, gdzie ludzie to przemykające cienie, kroki przeszywają dreszczem a miasto jest smutne, wykrzywione w słabym świetle latarni.

Wesele miejskie

Nowoczesna svatba (tłum:wesele), czyli wyprawiona w Skopje, w restauracji, niewiele ma w sobie z tego, do czego przywykłam szwendając się po weselach “domowych” i “wiejskich” w zachodniej Macedonii. Być może to klimat miasta, różnice w tradycji, a może wyznania – było to pierwsze dla mnie wesele prawosławne – fakt, że brakowało energii i atmosfery, które przed dwoma laty sprawiły, że szetanie po weselach wiejskich  stało się moim krótkoterminowym hobby. Sam ślub był w niewielkiej cerkwi opodal Kamiennego Mostu, trwał niecałe pół godziny, może troszkę więcej jeśli dodać czas fotografowania pary młodej z rodzicami/rodziną/przyjaciółmi. Cerkwią rządzą prawa dużego miasta: napięty grafik i następni w kolejce. Z resztą, moja wiedza o obrządku prawosławnym jest zbyt niewielka by pozwolić sobie na ocenę inną od subiektywnego odczucia.

Skopska sałata i kina w Skopje

Szetając po Skopje zanurzam się w chaosie. „Macedońska sałata” – galimatias kolorów i kształtów niemal co kilka kroków stawia pytanie o sens i cel istnienia budynków i obiektów. Skopje nie jest piękne, ale za to ciekawe: barwne i zaskakujące. Czasami mam wrażenie uczestniczenia w wizji pijanego architekta;)

Obok ośmiornicowatego budynku poczty głównej, oszklonego centrum handlowego, wąskich kamienic i postsocjalistycznych wariacji wyrastają pomniki: wielkiego byka z brązu, skopskiej szmizli, zielonej pary w uścisku, muzykantów i żebraka. Obor burekdżilnic i sandviczar stoją kluby w stylu „posh” i prostoduszne kafany, jak na ulicach „buby” (garbus), jugo i maluchy sąsiadują z porshe i mitsubishi. Pod względem użytkowym, poza piekarniami królują apteki; choć nie jestem w stanie policzyć aptek, idę o zakład że ich ilość w Skopje przekracza ilość „miejsc kultury”: księgarni, bibliotek, teatrów, kin imuzeów.

Przeglądając internetowe informatory kulturalne w poszukiwaniu ukulturalniającej opcji spędzenia wieczoru zaczynam od miejsc “formalnych” :  Opera i Balet – sztuk jeden; sześć teatrów i cztery kina, cztery duże muzea, jedenaście galerii i osiem centrów kulturalnych.  Zdecydowałam zacząć od kin.

Szetając z kłamliwym licem

Dla większości tubylców mentalna mapa dzielnicy Shuto Orizari ogranicza się do przestrzeni handlowej. Praktycznie całe Skopje ubiera się wszak w Szutce, gdzie możesz znaleźć importowane głównie z Turcji wszelkie kolory, kształty i rozmiary odzieży i obuwia, wśród których krzyczą Lacosta, Nike, Adidas i niezastąpione D&G. Oprócz jęków mody za kilkaset denarów można tam kupić kolczyki i bransoletki, kosmetyki, trochę naczyń, filmy i płyty z muzyką, w tym z lokalnych wytwórni. A wszystko „so popust”, znaczy okazyjnie, po przecenie.

Mało kto zapuszcza się w boczne uliczki Szutki, gdzie obok niewielkich sklepów, piekarni i baraków stoją wille i restauracje, kafejki internetowe i kawiarnie, a życie wprost tętni, także nocą.

„…na dyskotekę do Szutki?? …” wyraz twarzy rozmówcy zdradza chwilowe podejrzenia w stosunku do mojej psychicznej stabilności. A jednak Romowie nie znikają z powierzchni świata po zamknięciu straganów, a ich egzystencja nie ogranicza się do grupy dzieci i kalek proszących o pieniądze na Plosztad, w centrum Skopje.

fotograficznie

zapraszam: http://picasaweb.google.pl/imavreme

Językowy zawrót głowy;)

Najlepiej urodzić się Torbeszem (lub Torbeszką ). Określenie „Torbesz” zazwyczaj oznacza Macedończyków Muzułmanów (by upamiętnić, że w czasach Imperium Osmańskiego sprzedali wiarę za torbę sera), lecz równie często używa się go w odniesieniu do osób „mieszanych”, wyznających islam. Zapytany o znaczenie słowa „Torbesz”, przeciętny Macedończyk odpowie wersją „zazwyczaj”, lecz powie „aha, Torbeszka”, gdy wspomnę o znajomej z matki Albanki i ojca Turka. Zatem Torbesz to muzułmanin niestandardowy, ma namieszane w narodowości i etnosie.

Mimo negatywnych konotacji towarzyszących słowu „Torbesz” – wszak piętnuje zdrajcę prawosławia – już na starcie jest na uprzywilejowanej pozycji. Prawie zaden „czysty” Macedończyk nie może się bowiem poszczycić biegłą znajomością trzech języków: macedońskiego, tureckiego i albańskiego, co jest normalne w „łaciatych” domach. Nawet jeżeli dom jest „tylko” dwujęzyczny (na przykład macedoński i albański), osoba pochodząca z mieszanego małżeństwa z dużym prawdopodobieństwem będzie przebywać w mieszanym etnicznie gronie i prędzej czy później „złapie” trzeci język. Inaczej jest w przypadku terenów jenorodnych pod względem etnicznym.

Mam na myśli Debar, o którym wszyscy mówią, że jest albański. Albańczycy z Debaru różnią się o tych ze Skopje brakiem doświadczenia owej codziennej różnorodności. Można spotkać ososby, które nie mówią po macedońsku lub mówią bardzo słabo, i jest to dużo bardziej prawdopodobne niż w Skopje, które wymaga komunikacji i współpracy pomiędzy. Mimo iż można mówić o etnicznej mapie Skopje, poszczególne jej obszary są niewielkie a życie w mieście wymaga ciągłego przemieszczania się, co nie pozwala na całkowitą endogamię. Oczywiście istnieją miejsca, rodziny, grupy, które dążą do izolacji i podkreślają swoje poczucie tożsamości (np. poprzez strój, różnego rodzaju znaki) lecz nie są w stanie całkowicie się odizolować żyjąc w różnorodności Skopje.

Wodna Kampania na Dzień Ziemi

Powroty bywają różne. Ten był zarówno intensywny, jak i chwilowy; przystanek pomiędzy. Około czwartej rano w środę 22-go kwietnia za sprawą niezawodnego Adamisa dotarłam przed hotel Continental. Nie zdążyłam znudzić się podróżą; wracałam wraz z polskimi żołnierzami stacjonującymi na misji w Kosovie i w Skopje. Poczucie swojskości ni było tylko polskie, wynikało raczej z doświadczenia multikulturalizmu i niestandardowej drogi życia.

Środowe przedpołudnie przywitało mnie eko-warsztatami w szkole (nie mam czasu na sen;)), mało owocnymi w pół-lunatycznym stanie. Przedpołudnie czwartkowe miało upłynąć pod znakiem „Kampanii na rzecz wody”, nauczycielka, współpracując z lokalną eko-organizacją, zmodyfikowała plan który napisałam przed wyjazdem, przygotowała eko-poraki (poraka=wiadomość) i zorganizowała w mini-parku w Gjorce Petrov mini eko-imprezę.

nowe mieszkanie i góra wulkaniczna

W ostatnią sobotę marca, na dwa dni przed wyjazdem na trening do Ohrydu przeprowadziłam się do nowego mieszkania. Decyzja o przeprowadzce narodziła się w Sarajevie, a jej korzenie – poza innymi czynnikami – są francuskie. Kreaktiv i dom na Probisztipskiej zostały poddane francuskiej inwazji;) Na poczatku lutego w Skopje wylądowała Kelly, dwudziestojedno letnia Francuzka znająca po angielsku „hello” i nic więcej. Pokoje na Probisztipskiej zapełniły się do końca, włącznie z salonem zamieszkałym przez kotkę Beatrice. Już wtedy wiadomo było, że pod koniec marca i w kwietniu przyjadą dwie kolejne dziewczęta z kraju win i serów i Dragan&Dragan rozpoczęli poszukiwania mieszkania w Skopje.

Pomysł, by do mieszkania przeprowadziły się: ja i Kelly, pojawił się w jacuzzi w sarajewskim hotelu Hollywood. Miał uchronić dwie nowe wolontariuszki od alienacji, pomóc w językowej asymilacji Kelly a dla mnie osobiście oznaczał możliwość zmiany, nowej energii i ruchu, potrzebnych po trzech miesiącach.

Politycznie i patriotycznie – wybory prezydenckie i lokalne

Wczoraj wieczorem zakończyła się druga tura wyborów prezydenckich i lokalnych. Wygrało WMRO-DPMNE, partia odwołująca się do macedońskości, do starych symboli z czasów Filipa i Aleksandra, której najmłodsi członkowie nie rzadko wołają “czysta Macedonia” przy okazji wszelakich manifestacji, nie mając na myśli śmieci fruwających po ulicach Skopje. Prezydentem został WMRO-wiec Gjorgje Ivanow, pobijając głównego rywala z liberalnej partii SDSM, Frczkovskiego. Większość moich znajomych ubolewa nad nową władzą gdyż zwycięstwo konserwatywnej WMRO oznacza krok w stronę nacjonalizmu i sztucznego patriotyzmu, opartego na kulcie Verginy, Aleksandra i cerkwii prawosławnej. Prawie 60% Macedończyków w ogóle nie wzięła udziału w wyborach twierdząc, że nie głosowali, ponieważ nie było na kogo.  Szczególnie dla Albańczyków wybór: Frczkovski-Ivanov, w ich mniemaniu wyborem nie był.

A piszę o tym też dlatego, by podzielić się uczuciem ulgi z okazji zakończenia przed i między wyborczej gorączki. Jeszcze teraz Skopje przypomina choinkę upstrzoną plakatami i ulotkami a w uszach nadal dźwięczy mi echo partyjnych piosenek i haseł, które przez minione kilka tygodni rozbrzmiewały z większości punktów wyborczych i partyjnych w całym mieście. Miałam wrażenie, że cała formalna Macedonia koncentrowała przerażającą większość energii na emitowanie chwytliwych haseł, podczas gdy wszystkie inne dziedziny życia doświadczyły paraliżu. Na przykład “Agencija za Mladite i Sport“, do której złożyliśmy projekt na początku lutego a którego wyniki miały być w marcu… na przykład Szutka, której gmina miała zastanowić się nad udostępnieniem miejsca na prowadzenie warsztatów… Na szczęście macki polityki nie mają mocy by opleść życie prywatne; nie mają też wpływu na smak kawy po turecku ani szopskiej salaty, nie są w stanie zamknąć klubów ani zasłonić słońca. Od piątku w Skopje jest prawdziwa wiosna, przyszła wieczorem:)