Publikacja o Macedonii

Minął już prawie miesiąc od momentu ukazania się na rynku wydawniczym “naszej” książki powstałej na podstawie badań etnologicznych prowadzonych w zachodniej Macedonii. Jak to pięknie napisano na stronie wydawnictwa DIG: “książka  to wynik 3–letnich badań terenowych prowadzonych przez pracowników naukowych i studentów w zachodniej Macedonii”.

Redaktorkami książki są Karolina Bielenin-Lenczowska i Katarzyna Paczóska, a wśród pozostałych Autorów i Autorek znajdują się pracownicy Instytutu Etnologii w Skopje oraz studenci i studentki etnologii warszawskiej, między którymi jest też moja skromna osoba.

Zapraszam do zapoznania się ze spisem treści i oczywiście do lektury, zachęcam także do umieszczenia Waszych komentarzy, opinii i refleksji jeśli jakieś nasuną się po ewentualnym przeczytaniu ;P

Moja osobista uwaga na temat książki:

Przede wszystkim nie jest to literatura podróżnicza ani historyczno-geograficzna (choć takie wątki również Czytelnik/czka odnajdzie) lecz lektura etnologiczna/antropologiczna, wynikająca z subiektywnej interpretacji materiałów terenowych w kontekście różnych koncepcji antropologicznych wybranych przez poszczególnych Badaczy. Mówiąc prościej: każdy z rozdziałów autorstwa studentów vel studentek to osobna opowieść, chociaż powstała na podstawie badań tego samego – fizycznie – terenu. Z kolei prace Etnologów ze Skopje przeniosą Czytelnika lub Czytelniczkę w nieco inne regiony Macedonii, lecz dotykają nadal zbliżonych problemów.

“Dziewczyny z Poznania marzą o seksie z Bałkańczykami”

Co Macedończycy myślą o Polkach (i Polakach?) Jaki jest stereotyp Polki na południu? Dziś pozwoliłam sobie na luźne tłumaczenie artykułu, który ukazał się na stronie macedońskiego pisma Vest (oryginalny tekst tutaj) i jest swoistą impresją autora z wizyty macedońskich kibiców podczas mistrzostw Europy koszykówki w Poznaniu. Już sam tytuł jest szokujący;)  Zapraszam do czytania i refleksji… cóż, ciekawie jest dowiedzieć się, nie tylko jak widzą nas inni, ale też w jaki sposób rodacy/czki przedstawiają nas “obcym”:)

Dziewczyny z Poznania marzą o seksie z Bałkańczykami (tłum.: Eyen)

Polacy kończą po dwóch minutach

Ania i jej koleżanki chiałyby poznać mężczyzn z obszaru Śródziemnomorza lub Bałkanów, którzy według nich są ucieleśnieniem siły, namiętności, żaru i wdzięku. Dziewczyny były miło zaskoczone wyglądem i urokiem osobistym naszych fanów, którzy w liczbie około 400 odwiedzili Poznań…

jesień pachnie Ajvarem…

Na ulicach i uliczkach wszystkich miast i wsi pachnie pieczonymi papryczkami. Zapach dociera z okien, zza drzwi, z bram podwórzy i zakamarków. W Macedonii trwa czas robienia Ajvaru.

Ajvar, w wersji łagodnej lub ostrej, to pomarańczowe, ogniste złoto, papryczkowa ambrozja wskrzeszająca różne, na pozór zwykłe produkty i potrawy, lecz najcześciej goszczący na chlebie – podstawowym produkcie spożywczym szanujących się Macedończyka i Macedonki:)  Za sprawą papryczek zwykły chleb staje się Chlebem Z Ajvarem, szczególnie jeśli jest to Ajvar domowej roboty, leżący na świeżym chlebie.  Spotkałam także jajka smażone z Ajvarem – swoista dwuskładnikowa jajecznica pretendująca do bycia “macedońską”. Dodanie Ajvaru do duszonych warzyw, zupy, zaczarowuje je po macedońsku.

za mnogu godini Bajram!

Za mnogu godini Bajram! - tak po Macedońsku składają sobie życzenia wielu lat Bajramu macedońscy Muzułmanie świętując zakończenie Ramadanu – dziewiątego miesiąca kalendarza muzułmańskiego, czasu postu od świtu do zmierzchu. Bajram (Bayram) to jedno z najważniejszych świąt, w Macedonii rozciągnięte w trzydniowe świętowanie osłodzone baklawą i “cukrem” (mac: shekjer), podczas którego odwiedza się bliskich: rodzinę i przyjaciół by złożyć życzenia, pozdrowić i zjeść razem symboliczną słodycz.

Moje świętowanie Bajramu we wsi w zachodniej Macedonii, gdzie odwiedzałam z tej okazji zaprzyjaźnioną rodzinę, zamieniło się w dwudniowy maraton po kilkunastu domach okraszony przekraczającą wszelkie normy dawką cukru:)

Skopje ima mikroklima…?

Skopje się zmienia; wkroczyło na nową trasę ewolucji a ja uparcie usiłuję widzieć je pod prąd, zatrzymać i zawrócić niechciane i nielubiane zmiany.

Kiedy przyjechałam tutaj pierwszy, drugi, trzeci (…) raz pochłonęło mnie całkowicie, zachwyciło i uwiodło. Nie wyglądem, opakowaniem, starannie zaplanowanym, ułożonym i przygładzonym, ale życiem, bijącym sercem, szczególnie nocami. Jeszcze w zeszłym roku, do połowy lata pamiętam bezpieczność i swojskość wyczuwalne w nocnym powietrzu skopskich ulic. Zazwyczaj cisza miejska nocą jest złowroga – pamiętam ją z warszawskich ulic, nawet tych w centrum, gdzie ludzie to przemykające cienie, kroki przeszywają dreszczem a miasto jest smutne, wykrzywione w słabym świetle latarni.

Wesele miejskie

Nowoczesna svatba (tłum:wesele), czyli wyprawiona w Skopje, w restauracji, niewiele ma w sobie z tego, do czego przywykłam szwendając się po weselach “domowych” i “wiejskich” w zachodniej Macedonii. Być może to klimat miasta, różnice w tradycji, a może wyznania – było to pierwsze dla mnie wesele prawosławne – fakt, że brakowało energii i atmosfery, które przed dwoma laty sprawiły, że szetanie po weselach wiejskich  stało się moim krótkoterminowym hobby. Sam ślub był w niewielkiej cerkwi opodal Kamiennego Mostu, trwał niecałe pół godziny, może troszkę więcej jeśli dodać czas fotografowania pary młodej z rodzicami/rodziną/przyjaciółmi. Cerkwią rządzą prawa dużego miasta: napięty grafik i następni w kolejce. Z resztą, moja wiedza o obrządku prawosławnym jest zbyt niewielka by pozwolić sobie na ocenę inną od subiektywnego odczucia.

Skopska sałata i kina w Skopje

Szetając po Skopje zanurzam się w chaosie. „Macedońska sałata” – galimatias kolorów i kształtów niemal co kilka kroków stawia pytanie o sens i cel istnienia budynków i obiektów. Skopje nie jest piękne, ale za to ciekawe: barwne i zaskakujące. Czasami mam wrażenie uczestniczenia w wizji pijanego architekta;)

Obok ośmiornicowatego budynku poczty głównej, oszklonego centrum handlowego, wąskich kamienic i postsocjalistycznych wariacji wyrastają pomniki: wielkiego byka z brązu, skopskiej szmizli, zielonej pary w uścisku, muzykantów i żebraka. Obor burekdżilnic i sandviczar stoją kluby w stylu „posh” i prostoduszne kafany, jak na ulicach „buby” (garbus), jugo i maluchy sąsiadują z porshe i mitsubishi. Pod względem użytkowym, poza piekarniami królują apteki; choć nie jestem w stanie policzyć aptek, idę o zakład że ich ilość w Skopje przekracza ilość „miejsc kultury”: księgarni, bibliotek, teatrów, kin imuzeów.

Przeglądając internetowe informatory kulturalne w poszukiwaniu ukulturalniającej opcji spędzenia wieczoru zaczynam od miejsc “formalnych” :  Opera i Balet – sztuk jeden; sześć teatrów i cztery kina, cztery duże muzea, jedenaście galerii i osiem centrów kulturalnych.  Zdecydowałam zacząć od kin.

Szetając z kłamliwym licem

Dla większości tubylców mentalna mapa dzielnicy Shuto Orizari ogranicza się do przestrzeni handlowej. Praktycznie całe Skopje ubiera się wszak w Szutce, gdzie możesz znaleźć importowane głównie z Turcji wszelkie kolory, kształty i rozmiary odzieży i obuwia, wśród których krzyczą Lacosta, Nike, Adidas i niezastąpione D&G. Oprócz jęków mody za kilkaset denarów można tam kupić kolczyki i bransoletki, kosmetyki, trochę naczyń, filmy i płyty z muzyką, w tym z lokalnych wytwórni. A wszystko „so popust”, znaczy okazyjnie, po przecenie.

Mało kto zapuszcza się w boczne uliczki Szutki, gdzie obok niewielkich sklepów, piekarni i baraków stoją wille i restauracje, kafejki internetowe i kawiarnie, a życie wprost tętni, także nocą.

„…na dyskotekę do Szutki?? …” wyraz twarzy rozmówcy zdradza chwilowe podejrzenia w stosunku do mojej psychicznej stabilności. A jednak Romowie nie znikają z powierzchni świata po zamknięciu straganów, a ich egzystencja nie ogranicza się do grupy dzieci i kalek proszących o pieniądze na Plosztad, w centrum Skopje.

Etnoastronomia i Kokino

Mimo postępowości XXI wieku leżąca wszak w Europie Macedonia przywodzi mi na myśl wykopalisko archeologiczne; co jakiś czas odkrywam w niej artefakty, których istnienia nie podejrzewałabym patrząc na górzysto – rolniczy krajobraz.

Na przykład Kokino.

Odpisując na zaproszenie na wycieczkę na początku maja, słowo „Kokino” było dla mnie trzysylabowym, dziwnym dźwiękiem. Obserwatorium megalityczne, czwarte na liście NASA, zaraz po Abu Simel, Stonehenge i Angor Wat… ? po prawdzie, większości z nas znana jest jedynie druga z wymienionych nazw.

Językowy zawrót głowy;)

Najlepiej urodzić się Torbeszem (lub Torbeszką ). Określenie „Torbesz” zazwyczaj oznacza Macedończyków Muzułmanów (by upamiętnić, że w czasach Imperium Osmańskiego sprzedali wiarę za torbę sera), lecz równie często używa się go w odniesieniu do osób „mieszanych”, wyznających islam. Zapytany o znaczenie słowa „Torbesz”, przeciętny Macedończyk odpowie wersją „zazwyczaj”, lecz powie „aha, Torbeszka”, gdy wspomnę o znajomej z matki Albanki i ojca Turka. Zatem Torbesz to muzułmanin niestandardowy, ma namieszane w narodowości i etnosie.

Mimo negatywnych konotacji towarzyszących słowu „Torbesz” – wszak piętnuje zdrajcę prawosławia – już na starcie jest na uprzywilejowanej pozycji. Prawie zaden „czysty” Macedończyk nie może się bowiem poszczycić biegłą znajomością trzech języków: macedońskiego, tureckiego i albańskiego, co jest normalne w „łaciatych” domach. Nawet jeżeli dom jest „tylko” dwujęzyczny (na przykład macedoński i albański), osoba pochodząca z mieszanego małżeństwa z dużym prawdopodobieństwem będzie przebywać w mieszanym etnicznie gronie i prędzej czy później „złapie” trzeci język. Inaczej jest w przypadku terenów jenorodnych pod względem etnicznym.

Mam na myśli Debar, o którym wszyscy mówią, że jest albański. Albańczycy z Debaru różnią się o tych ze Skopje brakiem doświadczenia owej codziennej różnorodności. Można spotkać ososby, które nie mówią po macedońsku lub mówią bardzo słabo, i jest to dużo bardziej prawdopodobne niż w Skopje, które wymaga komunikacji i współpracy pomiędzy. Mimo iż można mówić o etnicznej mapie Skopje, poszczególne jej obszary są niewielkie a życie w mieście wymaga ciągłego przemieszczania się, co nie pozwala na całkowitą endogamię. Oczywiście istnieją miejsca, rodziny, grupy, które dążą do izolacji i podkreślają swoje poczucie tożsamości (np. poprzez strój, różnego rodzaju znaki) lecz nie są w stanie całkowicie się odizolować żyjąc w różnorodności Skopje.